Op 1 januari 2026 is Bas Moreel overleden. Dat is triest nieuws, maar gezien zijn leeftijd niet geheel verrassend (Bas bereikte de respectabele leeftijd van 95 jaar). Bas maakte in het najaar van 1977 de oprichting van de Amsterdamse boekhandel Het Fort van Sjakoo mede mogelijk.
Als jongen – hij groeide op in de roomse streek onder Nijmegen – droomde hij ervan priester te worden (of waren het zijn ouders en de Roomse traditie die hem aanvankelijk die kant op dreven?) en ging naar het seminarie, maar hij voelde zich er niet thuis en zogezegd niet ‘geroepen’ tot het priesterschap. Via een baan in het onderwijs ontwikkelde hij zich tot gepassioneerd anarchist en verspreidde jarenlang in Nederland anarchistisch materiaal uit het buitenland. Hij runde vanuit zijn flat aan de Nobelweg in Wageningen samen met Jetty – zijn toenmalige partner – de anarchistische postorder. Hij verspreidde van een stuk of dertig Nederlandse actiegroepen/uitgevers en een kleine zestig buitenlandse anarchistische uitgeverijen boeken en brochures.
In een artikel over hun distributiebedrijfje in het Kleurenkatern van Vrij Nederland van 23-10-1976 schreef Hans Ramaer: “In zijn distributie-aktiviteiten zit geen dikbelegde boterham, al zit er een stijgende lijn in de verkoop. Dit jaar hoopt hij een omzet van honderdduizend gulden te halen, verdeeld over 1200 titels, waaronder 200 Nederlandstalige uitgaven. Dat betekent dat hij van veel buitenlandse titels slechts een paar exemplaren verkoopt”. Bas zei daarover: “Met hoeveel plezier ik dit werk ook doe, méér dan een minimum inkomen zit er niet in, want mijn winstmarge is maar tien tot vijftien procent, dat wist ik bij voorbaat toen ik in 1973 begon.”
Bas leverde aan zo’n 60 Nederlandse boekhandels, waarvan je er twintig van linkse signatuur zou kunnen noemen, en trok geregeld met een koffer vol boeken en brochures door het land. “Natuurlijk zijn die linkse boekhandels belangrijke steunpunten voor de verspreiding van je literatuur en ik zou niet weten wat ik moest beginnen als ze er niet waren. [..] Het beleid bij de boekhandel – dus ook de linkse – [is] sterk afhankelijk van de persoon die inkoopt en daardoor erg wisselvallig.”
Een medewerker van Athenaeum Nieuwscentrum in de eerste helft van de jaren zeventig, die twintig jaar later kortstondig vrijwilliger bij het Fort zou worden, herinnert zich:
“Toen ik begin jaren ’70 in het Athenaeum Nieuwscentrum werkte, kwam hij geregeld bij mij langs en maakten we kennis met elkaar. Het Nieuwscentrum werd op die manier een heel goede afnemer van de pamfletten en brochures uit binnen- en buitenland, die hij kwam aanbieden en die ik ruimschoots bij hem inkocht. Bas was blij met mij omdat ik toentertijd de enige was bij Athenaeum die er verstand van had en de kwaliteit zag van de publicaties die hij kwam aanbieden. De winkel maakte er goede sier mee, omdat die publicaties ook ruimschoots in de blauwe houten bakken buiten op het plein kwamen te liggen. Indertijd opvallend nieuw, het was een andere tijd. De verkoop scoorde heel goed. Een icoon, toen al heel bescheiden en nu voorgoed verdwenen.”
In het interview in Vrij Nederland stelde Bas: “Een bredere aanpak zou de literatuurverspreiding onafhankelijker van de wet van vraag en aanbod kunnen maken. Het zou dan duidelijker worden waar politieke literatuur terecht moet komen, welke er moet komen en hoe, zodat de verspreiding van linkse uitgaven wat minder van toevalligheden afhankelijk zou zijn. Van de andere kant moeten we er voor waken dat er een soort g[h]etto ontstaat. Ik zou niet graag zien dat linkse literatuur alleen maar bij linkse boekhandels gekocht en dus op den duur verkocht zou worden, omdat die literatuur onder de aandacht van een zo breed mogelijk publiek dient te komen. Daarom zijn de algemene boekhandels even onvervangbaar als de in politiek gespecialiseerde.”
Nu, vijftig jaar later, zijn de omstandigheden totaal veranderd. Algemene boekhandels verkopen al decennia niet meer de literatuur die Bas destijds verspreidde, daar hielden ze midden jaren tachtig van de twintigste eeuw mee op. Van die twintig linkse boekhandels die er in 1976 waren is er anno 2026 geen een over. Het in 1977 opgerichte Fort van Sjakoo te Amsterdam begon meer dan een jaar na het verschijnen van het artikel in VN , en er zijn jaren later twee nieuwe boekhandels bijgekomen Rosa te Groningen (sinds eind jaren tachtig) en relatieve nieuweling de rond 2015 geopende De Opstand in Den Haag.
Bas vertaalde en publiceerde ook verschillende pamfletten en boekjes, waaronder God en de Staat van Michael Bakoenin. Hij was een polyglot, min of meer vloeiend in het Engels, Frans, Duits, Russisch, Pools (en kon praktisch alle Slavische talen passief), Spaans en Italiaans en leerde zelfs wat Bengaals tijdens een langer verblijf in Bangladesh, als ik me niet vergis. Veel van die talen leerde hij zich zelf, een autodidact zogezegd.
Bas stond ook aan de wieg van de oprichting van Boekhandel Het Fort van Sjakoo, sinds oktober 1977 gevestigd aan de Amsterdams Jodenbreestraat, en opgezet aanvankelijk door met name activisten uit de Amsterdamse Nieuwmarktbeweging. Bas leverde een aanzienlijk deel van de beginvoorraad in consignatie en draaide in de beginmaanden af en toe, vanuit Wageningen komend, een shift in de boekhandel, maar werd nooit een vaste vrijwilliger.
In 1979 stopte Bas met de distributie en mensen uit Leeuwarden namen onder de naam Harpo distributie die taak van hem over. Later zou Bas naar Amsterdam verhuizen en vlak om de hoek van het Fort komen te wonen. Hij kwam regelmatig binnenlopen om een praatje te maken. Ook kwam hij – toen hij al lang gestopt was met zijn distributiebedrijfje – met boeken binnenlopen die hij op zijn vele reizen in het buitenland meenam van verwante uitgevers of auteurs.
Bas zat altijd vol verhalen en kon die met veel gevoel voor humor en zelfspot vertellen. Hij kende anarchisten over de hele wereld en zij kenden hem. Hij correspondeerde met mensen uit de beweging in allerlei landen. Hij haalde zelfs eens de Schotse anarchist Stuart Christie op van de Nederlands-Duitse grens, toen de Duitse staat Stuart niet Duitsland binnen wilden laten vanwege zijn werk voor de Anarchist Black Cross-gevangenenhulp, en de Nederlandse douane Stuart ook eigenlijk niet terug in Nederland wilden toelaten omdat hij volgens hen te weinig geld op zak had. Bas stond financieel borg voor hem en Stuart kon na een korte tussenstop in Nederland terugkeren naar Engeland.
Een Fort-collega in de jaren negentig in het Fort werkte herinnert zich: “Hij mopperde eens soms dat anarchisten wel de mond vol hadden van hulp aan mensen die het nodig hadden, maar dat het in Bangladesh na de overstromingen christelijke, geen anarchistische groeperingen waren die daadwerkelijk hulp boden.”
Hij had nog meer punten van kritiek: “Ooit liep hij in Appelscha bij de evaluatie aan het eind van de Pinksterlanddagen naar de microfoon en liet daar een zeer overtuigend GODVERDOMME! horen, in zijn verontwaardiging over het feit dat er eerder een klacht was geuit met betrekking tot het in de kantine gebruikte afwasmiddel, dat mogelijk niet veganistisch was. Bas gaf te kennen dat anarchisten die andere anarchisten de maat wilden nemen over afwasmiddel, in plaats van zich bezig te houden met het bestrijden van sociale misstanden in de wereld, hun prioriteiten verkeerd hadden. Bas was zelf wel veganist, hij gebruikte geen melk in de koffie maar had altijd een klein busje bij zich met ‘melkpoeder’ van kokos, iets wat in die tijd in Nederland nog behoorlijk onbekend was en dus moeilijk te krijgen. Hij had het geloof ik uit India. Hij gebruikte ook geen boter op brood maar lijnolie, vertelde hij eens toen hij wat van dat poeder in zijn koffie deed en ik er iets over vroeg. Maar hij keek niemand er op aan die (zoals ik) wel koemelk in de koffie gebruikte.”
Een andere karakteristieke herinnering van haar is: “lk herinner me ook dat we een keer ergens samen koffie hadden gedronken en dat hij toen voor ons allebei wilde betalen omdat hij meer geld had dan ik; maar hij stond erop dat ik met zijn portemonnee ging afrekenen, om zo tegenwicht te bieden aan de opvatting dat vrouwen niet zelf over geld hoefden te beschikken omdat de man altijd voor de vrouw betaalde.”
Bas was bij tijd en wijlen maanden, soms wel meer dan een jaar weg. Op reis naar en tijdelijk wonend of rondtrekkend in onder andere Bangladesh, de Verenigde Staten, Rusland, Polen, en ik vergeet vast nog heel veel landen en plekken. Altijd nieuwsgierig naar waar mensen en groepen mee bezig waren in het leven, maar ook wat ze politiek dachten en vooral in de praktijk deden. In de VS bivakkeerde hij bij diverse stedelijke groepen van de Catholic Workers, een christenanarchistische directe actie gemeenschap. Hij begon in zijn latere jaren vele vertaalprojecten van boeken die hij belangwekkend vond, maar meestal maakte hij het niet af omdat hij de interessse weer verloor of zich in het te vertalen boek ergens hevig aan stoorde, of dacht toch geen uitgever te kunnen vinden. Tijdens zijn Wanderjahre – toen hij overal en nergens rondreisde – schreef hij nieuwbrieven die hij via de e-mail rondstuurde, waarin hij vertelde over zijn wederwaardigheden en reflecteerde op de omstandigheden in het land waar hij vertoefde en de mensen die hij ontmoette.
Hij bleef het Fort tot op hoge leeftijd (tot ± zijn 93e) bezoeken. De laatste keer was plus minus twee en een half jaar geleden (helemaal met de trein vanuit Molenhoek, ten zuiden van Nijmegen, alwaar hij een seniorenwoning had gevonden). Hij bracht in het mandje van zijn rollator kleine stapels boeken uit zijn bescheiden collectie mee als donatie voor het Fort. Bij elk boek dat hij achterliet had hij een verhaal. Tot twee jaar geleden maakte hij een soort wekelijkse nieuwsbrief met samenvattingen in het Engels van krantenartikelen uit Oost-Europa, waaraan hij persoonlijk commentaar toevoegde. Drie jaar geleden, kort na het begin van de Russische inval in Oekraïne en gestook door pro-Poetin trollen in Moldavië reisde hij nog naar Amsterdam om bij boekhandel Pegasus een Moldavisch woordenboek te kopen, zodat hij online Moldavisch nieuws kon lezen en samenvatten in het Engels en dat vervolgens weer te delen met zijn vrienden en kennissen die op zijn mailinglijst stonden. Mei 2024 verhuisde hij naar een verpleegtehuis in Wijchen. Hij redde het niet meer alleen in zijn seniorenwoning. Op 1 januari 2026 werd het boek definitief dicht geslagen en blies Bas zijn laatste adem uit.
Bas was een markante persoonlijkheid, een avonturier, heel nieuwsgierig naar wat mensen in beweging bracht en door het leven hielp, soms knorrig, vaak in voor een grappig verhaal. Altijd een luisterend oor, hoewel het horen op latere leeftijd door zijn doofheid steeds meer een belemmering werd. Telefoneren deed hij liever niet meer de laatste jaren. Het Fort heeft veel aan hem te danken. Bij deze een postume publieke dankzegging. Zonder hem had het Fort nooit zo’n vliegende start kunnen hebben. Maar ook: bedankt voor alle verhalen Bas! We zullen je bezoekjes missen.
De vrijwillig(st)ers van het Fort van Sjakoo
Link naar pdf: Uitgever en distributeur Bas Moreel – Het zenuwcentrum van binnen- en buitenlandse publicaties over het anarchisme (artikel uit het Kleurenkatern van Vrij Nederland, 23-10-1976.